De juiste hardheid

Scène 54 — De brief.
Ruim twee jaar eerder — Broek in Waterland, eind 1941.

De brief lag midden op de keukentafel.

Zijn moeder had hem daar neergelegd alsof het papier het huis niet verder in mocht. Het fornuis was uit. In de pan werden de aardappelen koud. Regen tikte tegen het kleine raam boven het aanrecht.

Hendrik herkende het handschrift meteen. De rechte letters, de harde halen onder de woorden. Willem had vroeger ronder geschreven. Op school al. Alsof hij zich bij iedere letter afvroeg hoeveel ruimte hij mocht innemen.

Nu stond zijn naam groot op de achterzijde.

Willem Bakker.

Hendrik hing zijn jas over een stoel.

‘Wanneer is die gekomen?’

‘Vanmiddag.’

Zijn moeder bleef bij het aanrecht en droogde haar handen aan haar schort, hoewel ze droog waren.

‘Uit Duitschland?’

Hendrik bekeek het stempel.

‘Neen. Uit Schalkhaar.’

Ze herhaalde de naam zacht. Hij hoorde dat die haar niets zei.

‘Wil je hem openmaken, moeder?’

Ze ging zitten, sneed de envelop met het aardappelmes open en vouwde het vel open. Bij de eerste regels stokte haar adem.

‘Hij is terug.’

Halverwege begonnen haar handen te trillen.

‘Zal ik voorlezen, moeder?’

Ze liet de brief los. Hendrik legde hem voor zich.

‘Lieve moeder en Hendrik,

Na mijn verblijf in Duitschland ben ik weder in Nederland teruggekeerd. Ik had u eerder willen schrijven, doch de omstandigheden lieten dit niet toe. Gij behoeft u om mij geen zorgen te maken. Ik ben gezond en heb goed onderdak.’

Hendrik keek op. Zijn moeder knikte.

‘Ik verblijf thans te Schalkhaar, waar ik een opleiding volg bij het Politie-Opleidingsbataljon. De dagen zijn lang en het onderricht is zwaar, doch ik gevoel dat deze arbeid mij goeddoet. Wij staan vroeg op en worden streng geoefend in orde, gehoorzaamheid en lichamelijke tucht.’

Hendrik zag zijn broer jaren eerder met een versleten koffer in de deuropening staan. In Duitsland was tenminste werk, had Willem gezegd.

‘Hij wordt dus politieagent?’

‘Daar lijkt het op. Hij wordt ervoor opgeleid.’

Haar blik ging naar Schalkhaar, alsof de betekenis tussen de letters te vinden moest zijn.

Hendrik las verder.

‘De opleiding is thans bijna voltooid. Tot mijn genoegen kan ik u mededeelen dat ik tot de besten van mijn klas behoor. De meerderen hebben mij reeds meermalen geprezen om mijn inzet en vastberadenheid. Mogelijk wacht mij na afloop een verantwoordelijke betrekking.’

Iets van opluchting verscheen op haar gezicht.

‘Een van de besten,’ zei ze. ‘Dat is toch goed?’

Hendrik hield zijn blik op het papier.

‘Dat schrijft hij.’

‘Je vader zou trots op hem zijn geweest.’

Hendrik wist het niet. Hij boog zich weer over de brief.

‘Men leert ons hier dat een man zijn plicht moet kennen en zonder aarzeling behoort uit te voeren. Wie belast is met het handhaven der orde, mag zich niet laten leiden door persoonlijke gevoelens. Twijfel maakt den mensch zwak. Strengheid wordt hier beloond, omdat zachtheid slechts wanorde voortbrengt.’

Hendrik stopte. Alleen de regen was hoorbaar.

Twijfel maakt den mensch zwak.

Hendrik zag weer de schoenendoos op de schuurvloer. Willem zat ernaast met opgetrokken knieën. Een zwaluw lag op een opgevouwen doek; één vleugel hield het dier van zich af.

Hun vader had gezegd dat het toch zou sterven. Willem had gewacht tot hij weg was en de doos opnieuw geopend.

‘Niet zoo dichtbij,’ zei hij toen Hendrik zich over hem heen boog.

Hendrik hurkte aan de andere kant. De vogel schoof achteruit, tot zijn staart tegen het karton zat.

‘Waar heb je hem gevonden?’

‘Onder de goot. Hij kon niet meer omhoog.’

Willem hield een vlieg tussen duim en wijsvinger. Hij bracht die naar de snavel en trok zijn hand weer terug zodra de vogel bewoog.

‘Je moet je hand stilhouden,’ zei Hendrik.

‘Dat doe ik.’

‘Je trekt hem steeds weg.’

‘Doe jij het dan.’

Willem gaf hem de vlieg. Hendrik hield zijn hand zo laag mogelijk en wachtte. Zijn knie begon pijn te doen op de stenen. Na een tijd verdween de vlieg tussen de snavelhelften.

‘Zie je wel,’ fluisterde Willem. ‘Hij eet.’

Zijn broer schoof dichterbij. Hun knieën raakten elkaar. Ze bleven zitten tot de vogel zijn ogen sloot.

‘Hij blijft vannacht bij mij,’ zei Willem.

Hendrik tilde een hoek van de doek op. Daaronder was het karton nat. ‘Dit moet eerst schoon.’

‘Haal jij een andere doek?’

‘Ik heb de vlieg al gegeven.’

Willem keek naar de deur. Buiten riepen jongens hun namen.

‘Ik hou hem wel even,’ zei Hendrik.

Voorzichtig legde hij zijn handen om de zwaluw, zonder de uitstaande vleugel naar binnen te duwen. Het dier woog bijna niets. Willem trok de doek uit de doos en bleef er een ogenblik mee staan.

‘Niet weggaan.’

‘Dan moet je opschieten.’

Willem kwam terug met een droge lap. Hij streek die in de doos glad en vouwde een rand om waar een draad loshing. Hendrik zette de vogel neer. Een van de jongens riep opnieuw, dichter bij de schuur nu.

‘Straks,’ riep Willem terug.

Hendrik keek naar zijn moeders hand naast de brief. De zwaluw, de schoenendoos, zijn broer die de lap gladstreek: hij kon het haar allemaal vertellen. Op het papier voor hem bleef staan dat zachtheid wanorde voortbracht.

‘Wat bedoelt hij?’ vroeg zijn moeder.

‘Waarmee?’

‘Dat zachtheid wanorde voortbrengt. Dat hij zich niet door zijn gevoelens mag laten leiden.’

Hendrik zocht een antwoord dat zij kon verdragen. Maar Willem had de woorden zelf gekozen.

‘Ze leren hem hard te zijn, moeder.’

‘Een politieagent moet toch streng kunnen zijn?’

‘Streng zijn is iets anders dan ophouden met nadenken.’

Ze keek hem vragend aan.

Hendrik schoof de brief van zich af.

‘Hij schrijft dat twijfel zwakheid is. Dat betekent dat hij niet behoort te vragen of een bevel rechtvaardig is. Alleen of hij het goed uitvoert.’

Ze trok haar schort glad over haar knieën.

‘Maar dat staat er niet.’

‘Niet met zooveel woorden.’

‘Hoe weet jij dan dat hij dat bedoelt?’

Omdat hij Willem kende.

Zijn broer had altijd woorden nodig om beslissingen voor zichzelf aanvaardbaar te maken. Eerst was hij naar Duitsland vertrokken omdat er in Nederland geen werk was. Daarna kon men niet kieskeurig zijn als er brood op de plank moest komen. Nu schreef hij over plicht, orde en gehoorzaamheid alsof hij die woorden zelf had bedacht.

‘Ik hoor het aan de manier waarop hij schrijft,’ zei Hendrik.

Zijn moeder pakte de brief weer op. Haar vinger gleed langs de regels en bleef bij een verantwoordelijke betrekking steken.

‘Hij klinkt zoo trots.’

‘Dat is hij ook.’

‘Op wat zij van hem maken?’

Hendrik antwoordde niet.

Ze keek naar het raam. In het glas stonden de tafel, de koude pan en haar twee zoons die er niet allebei waren.

‘Toen hij klein was,’ zei ze, ‘kon hij er niet tegen wanneer je vader een kip slachtte. Hij liep altijd naar buiten.’

Hendrik herinnerde zich Willem achter de schuur, zijn handen tegen zijn oren. Later had hij gezegd dat hij alleen het bloed niet kon zien.

Zijn moeder streek met haar duim over de naam onderaan.

‘Misschien schrijft hij dit alleen omdat zijn meerderen zijn brieven lezen.’

Hendrik wilde haar die mogelijkheid laten. Eén zin was genoeg geweest: Dat zou kunnen, moeder.

Hij zei het niet. In de trots van de brief had hij te veel van zijn broer herkend.

‘Schrijf je hem nog?’ vroeg zij.

‘Ik wil hem vragen wat hij straks moet doen.’

‘Dat vroeg ik niet.’

Hendrik legde het aardappelmes naast de envelop. Aan het lemmet kleefde een vezel papier. ‘Ik weet niet wat ik hem verder moet schrijven.’

‘Dat je zijn brief hebt gelezen. Dat je hier zit.’

‘En dat wij blij zijn?’

‘Dat hoef je niet te schrijven.’ Zij trok de envelop naar zich toe. ‘Maar hij mag toch weten dat je er nog bent?’

Hendrik schoof zijn stoel dichter bij de tafel. ‘Ja.’

Zijn moeder keek hem aan.

‘Is hij nog dezelfde jongen?’

De vraag bleef tussen hen liggen. Hendrik keek naar de regels waarin zijn broer schreef dat zijn meerderen hem prezen.

Zijn moeder liet de brief op tafel zakken. Haar handen trilden niet meer.

‘We hebben hem verloren.’

Hendrik keek naar het grote, krachtige Willem Bakker onderaan de brief.

← Terug naar het fragment: Vooral tegen de kinderen